Вестник нефтегазовой отрасли КазахстанаВестник нефтегазовой отрасли Казахстана2707-42262957-806XKMG Engineering10860310.54859/kjogi108603Ғылыми мақалаБалшықтар палеоклимат индикаторлары ретінде және Шу-Сарысу ойпатының (Қазақстан) аналық жыныстарыМұнараА.a.munara@niikmg.kzКателиноМ.michel.cathelineau@univ-lorraine.frКарпантьеС.cedric.carpentier@univ-lorraine.frАбылайН.abylay.nadir@gmail.comҚМГ ИнжинирингГеоресурс лабораториясы, Лотарингии Университеті, CNRS, CREGUГеоресурс лабораториясы, Лотарингии Университеті130420235121351609202220102022Copyright © 2023, Мұнара А., Кателино М., Карпантье С., Абылай Н.2023<p>Жаңадан пайда болған смектит пен палыгорскит және олардың бірлестігі Шу-Сырасу ойпатының қалыптасуында Бор кезеңінің соңында құрғақ және жылы/ылғалды мезгілдерді алмастыратын субтропикалық климаттың жақсы көрсеткіштері болып табылады. Ұсақ түйіршікті саздар, смектит және талшықтар қауымдастығы (палыгорскит) және альбит пен натролит дәндерінің жергілікті болуы олардың кремний диоксиді мен магниймен байытылған сәл сілтілі судан пайда болғанын көрсетеді. Бұл саздар жартылай жанартау жыныстарының (шынының) өзгеруі нәтижесінде пайда болуы мүмкін, шөгінділер кезінде жанартау шығарындылары болған жағдайда немесе жақын жерде, себебі смектит идиоморфты және палыгорскит жақсы сақталған. Ыстық маусымда жайылма кеуіп кетуі мүмкін, бұл вулкандық шынымен әрекеттесетін тұзды ерітінділердің пайда болуына ықпал етті. Осылайша, булану процестері смектит пен палыгорскитке қатысты шамадан тыс қанықтылықты тудыруы мүмкін.</p> <p>Сонымен қатар, ірі түйіршікті бөлшектер түріндегі мусковит, иллит және хлорланған биотиттер граниттерден шығуы мүмкін ірі түйіршікті микроклин мен кварцпен үйлесімді екінші көзді көрсетеді. Осылайша, аналық жыныстар қосарланған болуы мүмкін: қышқыл плутоникалық түзілімдермен (мүмкін перглиноземалық граниттер) ірі түйіршікті филлосиликаттарды (мусковит және биотит-хлорит) шығарады, өзендер кварцпен және дала шпаттарымен және жаңадан пайда болған саздарға (смектит және палыгорскит) айналдырылған жанартаулық түзілімдермен.</p>Chu-Sarysu basinMuyumkumTortkudukKanjuganUyukIkanskIntymakсlay mineralssedimentsuranium depositssmectitepalygorskiteillitebiotitechloriteШу-Сарысу ойпатыМойынқұмТөрткұдықҚанжуғанҰйықИканЫнтымақсазды минералдаршөгінділеруран кен орындарысмектитпалыгорскитиллитбиотитхлоритЧу-Сарысуйская впадинаМуюмкумТорткудукКанжуганУюкИканскИнтымакглинистые минералыотложенияурановые месторождениясмектитпалыгорскитиллитбиотитхлорит1.Bliachova SM, et al. Paleontological and stratigraphic studies of Cretaceous, Paleogene and Neogene sediments of Chu-Sarysu depression, Report for the Meso-Cenozoic Part, 1972–75 yy. Kokshetau: Geoinform; 1976. (In Russ).2.Bliachova SM, Shakhverdov VA. The partition and correlation of the Paleocene and Eocene of Chu-Sarysu depression. Moscow: Soviet geology, №2; 1984. (In Russ).3.Shakhverdov VN. Metallogeny of uranium of Paleogene deposits of Chu-Sarysu province. Thesis St-Petersbourg, Vsegey. 1988;24:315–317.4.Mosser-Ruck R, Cathelineau M, Baronnet A, Trouiller A. Hydrothermal reactivity of K-smectite at 300°C and 100 bar: dissolution-crystallisation process and non-expandable dehydrated smectite formation. Clay Min., Mineral Soc. 1999;34(2):275–290.5.Baronnet A, Amouric M, Chabot B. Mécanismes de croissance, polytypisme et polymorphisme de la muscovite hydroxyl synthetique. J. Cryst. Growth. 1976;32:37–59.6.Jones BF. Clay mineral diagenesis in lacustrine sediments. U.S. Geol. Surv. Bull. 1986;1578:291–300.7.Torres-Ruiz J, López-Galindo A, González-López JM, Delgado A. Geochemistry of Spanish sepiolite-palygorskite deposits: Genetic considerations based on trace elements and isotopes. Chem. Geol. 1994;112:221–245.8.Tazaki K, Fyfe WS, Tsuji M, Katayama K. TEM observation of the smectite-to-palygorskite transition in deep Pacific sediments. Appl. Clay Sci. 1987;2:223–240.9.Long DGF, McDonald AM, Facheng Y, Houjei L, et al. Palygorskite, in paleosols from the Miocene Xiacaowan Formation of Jiangsu and Anhui Provinces. P.R. China. Sed. Geol. 1997;112: 3–4, 281–295.10.Daams R, van der Meulen A. Paleoenvironmental and paleoclimatic interpretation of micromammal faunal succession in the Upper Oligocene and Miocene of North Central Spain. Paleobiol. Cont. 1984;14:241–257.11.Pozo M, Casas J. Origin of kerolite and associated magnesium clays in palustrine-lacustrine environments. The Esquivias deposit (Neogene Madrid Basin, Spain). Clay Min. 1999;34:395–418.12.Cavalcante F, Belviso C, Bentivenga M, et al. Occurrence of palygorskite and sepiolite in upper Paleocene–middle Eocene marine deep sediments of the Lagonegro Basin (Southern Apennines—Italy): Paleoenvironmental and provenance inferences. Sed. Geol. 2011;233, 1–4, 1 42-52.13.Jamoussi J, Ben Aboud A, López-Galindo A. Palygorskite genesis through silicate transformation in Tunisia continental Eocene deposits. Clay Min. 2018; 38, 2:187–199.14.Colson J, Cojan I, Thiry M. A hydrological model for palygorskite formation in the Danian continental facies of the Provence Basin (France). Clay Min. 1998;33:333–347.