Вестник нефтегазовой отрасли КазахстанаВестник нефтегазовой отрасли Казахстана2707-42262957-806XKMG Engineering10865610.54859/kjogi108656Ғылыми мақалаКөмір мен тақтатасты бірлесіп гидрлеу арқылы отын өнімдерін алуҚайырбековЖ. Қ.<p>Sc. (Chemistry), professor</p>zh_kairbekov@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-0255-2330СармурзинаР. Ғ.<p>Sc. (Chemistry), professor</p>sarmurzina_r@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-9572-9712ЕсеналиеваМ. З.<p>Cand. Sc. (Chemistry), Ass. Professor</p>esenalieva@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-0817-2048ҚайырбековА. Ж.<p>Cand. Sc. (Technology)</p>altay_kairbekov@gmail.comСуймбаеваС. М.saltanat_suimbayeva@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0003-3990-4974ДжелдыбаеваІ. М.indiko_87@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-1524-4046Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық УниверситетіМұнай-химия өнімдерін өндірушілер мен тұтынушылар қауымдастығы151220235483911306202315092023Copyright © 2023, Қайырбеков Ж.Қ., Сармурзина Р.Ғ., Есеналиева М.З., Қайырбеков А.Ж., Суймбаева С.М., Джелдыбаева І.М.2023<p><strong>Негіздеу.</strong> Көмірлер мен жанғыш тақтатастар органикалық шикізаттың перспективті түрлерінің бірі болып табылады, олар болашақта негізінен мұнай өнімдері мен газ тапшылығын айтарлықтай дәрежеде өтей алады, тіпті оларды алмастыра да алады. Қатты жанғыш қазбалардың басқа түрлерімен салыстырғанда, жанғыш тақтатастардың органикалық құрамында сутектің мөлшері едәуір. Көмір мен жанғыш тақтатастардың қоспасынан мұнай өнімдері мен табиғи газдардың құрамы мен қасиеттеріне жақын сұйық және газтәрізді көмірсутектерді алу мүмкіндігі оларды маңызды стратегиялық ресурстар ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.</p> <p><strong>Мақсаты.</strong> Бұл мақала көмір мен тақтатасты бірлесіп гидрлеу арқылы отын өнімдерін алу процесін зерттеуге арналған.</p> <p><strong>Материалдар мен әдістер.</strong> Зерттеу объектілері ретінде Талдыкөл кен орны көмірі мен Киін кен орны тақтатасы алынды. Көмір мен тақтатастарды сұйылту процесі 5 МПа қысымда және 425°С температурада зертханалық қондырғыда жүргізілді, реакциялану уақыты 1 сағ. Газды хроматографиялық және элементтік талдау әдістері қолданылды.</p> <p><strong>Нәтижелері.</strong> Зерттеу нәтижелері көмірге қосылатын тақтатастың оңтайлы мөлшері 15,0% екенін көрсетті. Берілген шарттарда бірлескен гидрлеу процесін жүзеге асыру сұйық өнімдердің шығымын 10% -ға арттырды, атап айтқанда, қайн.темп. 200ºC дейінгі фракцияны 14,9%-дан 15,3%-ға дейін, қайн.темп. 200–370°C болатын фракцияны 22,1%-ден 26,4%-ға дейін, қайн.темп. 370°C жоғары фракцияны 34,6-дан 38,8%-ға дейін жоғарлатты. Қайн.темп. 370°С жоғары болатын қатты қалдық жол құрылысы үшін органикалық байланыстырғыш ретінде сыналған.</p> <p><strong>Корытынды.</strong> Процестің ұсынылған технологиясы тиісті гидротазалаудан кейін мотор отыны ретінде пайдалануға болатын бензин мен дизель фракцияларын алуға мүмкіндік береді. Көмірге жанғыш тақтатастарды қосу процесті кокссіз сұйық өнімдерге айналудың жоғары деңгейімен оңтайлы жағдайда жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Тақтатас пен көмірдің органикалық заттар қоспасының айналу дәрежесі көмірге қарағанда әлдеқайда жоғары.</p>coalshalethermocatalytic processinghydrogenationproduct yieldgasoline fractiondiesel fractionкөміртақтатастермокаталитикалық өңдеугидрогенизацияөнім шығымыбензин фракциясыдизель фракциясыугольсланецтермокаталитическая переработкагидрогенизациявыход продуктовбензиновая фракциядизельная фракция1.Karabalin U., Serikov F., Lyzlov O., et al. Processing perspectives of hard hydrocarbons of Kendyrlyk coal-oil shale field in “Vostochno-Kazakhstanskaya” area of Republic of Kazakhstan // Bulletin of KazNU. Ser. chem., 2011. Vol. 1, N 61. P. 61.2.Strizhakova Y.A., Usova T.V. Current trends in the pyrolysis of oil shale: A review // Solid Fuel Chemistry. 2008. Vol. 4, N 42. P. 197–201. doi: 10.3103/S0361521908040022.3.Kairbekov Z.K., Yemelyanova V.S., Myltykbaeva Z.K., Bayzhomartov B.B. Thermal catalytic processing of brown coal and oil shale from the Kenderlyk deposit // Fundamental research. 2012. Vol. 9, N 4. P. 924–926.4.Kairbekov Z.K., Yemelyanova V.S., Myltykbaeva Z.K., Bayzhomartov B.B. The brown coal and combustible slate(s) thermocatalytic processing of the «Kenderlyk» deposit // European Journal of Natural History. 2012. Vol. 5. P. 17–18.5.Maloletnev A.S., Kairbekov Zh.K., Yemelyanova V.S., et al. The deep processing of oil residues conjunction with shales // Bulletin of KazNU. Ser. chem. 2012. Vol. 4, N 68. P. 22–28. doi:10.15328/chemb_2012_422-28.6.Kairbekov ZK, Yemelyanova VS, Baizhomartov BB. Thermocatalytical processing of coal and shales // Bulletin of KazNU. Ser. chem. 2012. Vol. 4, N 68. P. 126-133. doi:10.15328/chemb_2012_4126-133.7.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Jeldybayeva I.М. Application of Ultrasonication to Intensify the Thermal Cracking of Fuel Oil in a Mixture with Oil Shale // Solid Fuel Chemistry. 2020. Vol. 54, N 3. P. 175–179. doi: 10.3103/S0361521920030052.8.Gyul’maliev A.M., Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., et al. Thermodinamic Analysis of the Gasification of Oil Shale from the Kenderlyk Deposit // Solid Fuel Chemistry. 2013. Vol. 47, N 6. P. 360–364. doi:10.3103/S0361521913060037.9.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Emelyanova V.S., et al. Hydrogenolysis of kenderlyk shale // Alternative sources of raw materials and fuel. Abstracts of the IV International Scientific and Technical Conference; May 28–30, 2013; Minsk, Belarus.10.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Emelyanova V.S., et al. Transformation of oil tar in the presence of Kenderlyk shale // Alternative sources of raw materials and fuel. Abstracts of the IV International Scientific and Technical Conference; May 28–30, 2013; Minsk, Belarus.11.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Emelyanova V.S., et al. Joint thermal catalytic destruction of Kenderlyk shale and fuel oil. Alternative sources of raw materials and fuel. Abstracts of the IV International Scientific and Technical Conference; May 28–30, 2013; Minsk, Belarus.12.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Emelyanova V.S., Baizhomartov E.A. Oil shale processing technology (Overview) // Proceedings of the international scientific and practical conference "Technology of complex processing of hydrocarbon raw materials" dedicated to the 70th anniversary of Prof. Zh.K. Kairbekov; Oct 15–16, 2014.13.Ermoldina E.T., Dzheldybaeva I.M., Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S. Combined Hydrogenation of Coal and Shale from the Kendyrlyk Deposit in Kazakhstan // Solid Fuel Chemistry. 2019. Vol. 53(2). p. 76–82. doi:10.3103/S036152191902006X.14.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Dzheldybaeva I.M., et al. Application of modified iron-containing catalysts and preliminary ozonation of coal from the Shubarkol deposit to the hydrogenation of this coal. Solid Fuel Chemistry. 2017;6:365–369. doi: 10.3103/S0361521917060039.15.Kairbekov Zh.K., Ermoldina E.T., Kairbekov A.Zh., Dzheldybaeva I.M. Complex processing of brown coals of Southern Kazakhstan. Almaty : KazNU Publishing House, 2018. 454 p.16.Kairbekov Zh. K., Toktamysov M.T., Zhalgasuly N., Eshova Zh.T. Complex processing of brown coals of Central Kazakhstan. Almaty : Publishing House of KazNU, 2014. 278 p.17.Kairbekov Zh.K., Aubakirov E.K., Myltykbaeva Zh.K., Smagulova N.T. Complex processing of brown coals of East Kazakhstan. Almaty : Publishing House of KazNU, 2017. 392 p.18.Kairbekov Zh.K., Emelyanova V.S., et al. Theory and practice of coal processing: monograph. Almaty : Publishing house "Bilim", 2013. 496 p.19.Kairbekov Zh., Dzheldybaeva I.M. Integrated processing of solid fossil fuels: state and prospects. Almaty : Printing house "IP Volkova E.V.", 2019. 168 p.20.Tashmukhambetova Zh.Kh., editor. Materials of the international scientific-practical conference "Technology of complex processing of hydrocarbon raw materials" dedicated to the 70th anniversary of Professor Zh.K. Kairbekova. Almaty : Kazakh University, 2014. 312 p.21.Vol-Epshtein D.B., Shpilberg M.B., Platonov V.V., Rudenskii A.V. Oil shales are hydrogen donors during thermal dissolution of brown coal of the Kansk-Achinsk basin // Solid Fuel Chemistry. 1987. Vol. 2. P. 75–77.22.Vol-Epshtein A.B., Shpilberg M.B., Gorlov E.G. Obtaining fuel products by thermal dissolution of enriched Baltic oil shale // Chemistry of solid fuel. 1983. Vol. 2. P. 59–68.23.Patent №2024577/ 20.03.92. Vol-Epshtein A.B., Shpilberg M.B., Gorlov E.G., et al. Method for producing liquid products from heavy oil products and solid fossil fuels.24.Vol-Epshtein A.V., Platonov V.V., Shpilberg M.B., et al. Thermal cracking of oil tar // Solid Fuel Chemistry. 1990. Vol. 5. P. 86–91.25.Soone Yu. Obtaining fuels from oil shale. Processes and technologies. 2009. P. 32–34.26.Nazarenko M.Yu., Kondrasheva N.K., Saltykova S.N. Increasing the efficiency of using oil shale // News SPbGTI (TU). 2016. Vol. 38. P. 76–80.27.Abdullina A.A., Bespaeva H.A., Votsalevsky E.S., Daukeeva S.Zh., Miroshnichenko L.A., editors. Basins and deposits of coal and oil shale. Almaty : Publishing House Kazak University, 2013. 112 p.