Kazakhstan journal for oil & gas industryKazakhstan journal for oil & gas industry2707-42262957-806XKMG Engineering10868710.54859/kjogi108687Шолу мақаласыКаспий маңы ойпатының оңтүстік-шығысындағы кунгур тұзды құрылымының және тұз тектоникасының құрылымдық ерекшеліктеріИбрашевКенжебек Ниязович<p>Cand. Sc. (Engineering)</p>k.ibrashev@kazenergy.comhttps://orcid.org/0000-0003-2979-1056АхметжановАйтбек Жамсатович<p>Cand. Sc. (Geology and Mineralogy),</p>a.akhmetzhanov@kbtu.kzhttps://orcid.org/0009-0008-7508-4882ЖемчужниковВячеслав Георгиевич<p>Cand. Sc. (Geology and Mineralogy)</p>v.zhemchuzhnikiv@kbtu.kzhttps://orcid.org/0000-0002-1729-0038АхметжановаГауhар Айтбекқызыg.akhmetzhanova@kbtu.kzhttps://orcid.org/0000-0003-0437-8820УваковаСауле Каримовнаs.uvakova@kbtu.kzҒалиевНуржан Рахимкановичn.galiev@petrolab.kzҚазақстан-Британ техникалық университеті12072024628243010202306062024Copyright © 2024, Ибрашев К.Н., Ахметжанов А.Ж., Жемчужников В.Г., Ахметжанова Г.А., Увакова С.К., Ғалиев Н.Р.2024<p>Мақалада ойпаттың оңтүстік-шығысындағы Каспий тұзды алабы мен тұзды күмбез тектоникасының қалыптасу ерекшеліктері талданады. Палеотетис мұхитынан оқшаулануымен және қарқынды аридизация жағдайында буланулардың, соның ішінде тас тұзының қалың қабаттарының жауын-шашынына әкелетін судың бір бағытты ағынымен байланысты тұзды жинақтау бассейнінің моделі ұсынылған. Тұз күмбездері мен диапирлердің түзілуін анықтайтын галотектониканың белсенді, пассивті және реактивті механизмдері анықталған. Бірінші және соңғы жағдайлар бұзылу тектоникасының қатысуымен дамуымен анықталды, пассивті галотектоника механизмі қабаттардың ілгерілеуші сынасымен (біртіндеп бүйірлік жиналуымен) және жатқан тау жыныстарының жүктемесінің жоғарылауымен байланысты. Тұз күмбездері алаптың терригенді кластиктермен толтырылуымен және тұз қабаттарының бүйірден орталыққа қарай жылжуымен байланысты деп саналады. Кейінірек палео- және нео-Тетистің солтүстік жиегінің қалыптасуы, оның жабылуы және Каспий маңы ойпатының оңтүстігінен шыққан шағын ирандық континенттік блоктардың, аралдық доғалардың және аккрециялық призмалардың соқтығысуы кезіндегі тектоникалық кернеулерден туындаған тұзды диапирлер пайда болды.</p>North Caspian basinsalt basinKungurian stagePermian systempost-salt depositssalt tectonicsКаспий маңы ойпатытұз алабыкунгур сатысыпермь жүйесітұздан кейінгі шөгінділертұз тектоникасыПрикаспийская впадинасолеродный бассейнкунгурский яруспермская системанадсолевые отложениясоляная тектоника1.Bykadorov VA, Bush VA, Fedorenko OA, et al. Ordovician-Permian palaeogeography of Central Asia: development of Palaeozoic petroleum-bearing basins. Journal of Petroleum Geology. 2003;26(3): 325–350.2.Zhemchuzhnikov V, Akhmeyzhanov A, Ibrashev K, Akhmetzhanova G. The geotectonic peculiarities of the North Caspian Permian salt-bearing basins (Kazakhstan). Geosiences. 2024;14(1). doi.org/10.3390/geosciences14010023.3.Dzens-Litovskiy AI, Vasilyev GV. Geological condition of formation of bottom sediments in Kara-Bogaz in connection with fluctuation of Caspian Sea level. American Geological Institute translation News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and engineering sciences. 1962;3:79–86.4.Hite RT. Shelf carbonate sedimentation controlled by salinity in the Paradox Basin, Southeast Utah. Third Symposium on Salt. 1970;1:48–66.5.Abdullin AA, Piliphosov VM, Votsalevskiy ES. Novye vzglyady na mekhanizm obrazovaniya solyanykh kupolov Prikaspiyskoy vpadiny. Geologiya Kazakhstana. 1995;5–6:23–31. (In Russ).6.Antipov MP, Volozh YA. Osobennosti stroeniya i neftegazonosnost' nadsolevogo razreza Prikaspiyskoy vpadiny. Neft' i gaz. 2012;1(67):47–71. (In Russ).7.Volozh YA, Votsalevskiy ES, Zhivoderov AB, et al. Problemy neftegazonosnosti nadsolevykh otlozheniy Prikaspiyskoy vpadiny. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and engineering sciences. 1989;4:3–15. (In Russ).8.Matusevich AV. Gravirazvedka Prikaspiyskoy vpadiny. Livny: Izdatel' Mukhametov GV; 2013. 176 р. (In Russ).9.Eskozha BA. Osobennosti stroeniya i perspektivy neftegazonosnosti triasovogo kompleksa yuga Prikaspiyskoy vpadiny. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and engineering sciences. 2008;4:38–46. (In Russ).10.Bekzhanov GR, editor. Geological map of Kazakhstan. Scale 1:1000000. 1996.11.Pisarenko YA, Pisarenko VY, Dunayeva MN. Stratigraficheskie, litologo-fatsial'nye i strukturnye sootnosheniya raznovozrastnykh solenosnykh porod i ikh znachenie v proyavlenii protsessov solyanogo tektogeneza v predelakh Prikaspiyskoy vpadiny. Vologa and Pricaspian region resources. 2017;91:21–35. (In Russ).12.Akhmetshina LZ, Kukhtinov DA, Kukhtinova LV, et al. Atlas paleontologicheskikh ostatkov permskikh otlozheniy severnogo i vostochnogo pribortovykh segmentov Prikaspiyskoy vpadiny (Kazakhstanskaya chast'). Aktobe: AktyubNIGRI LLP; 2013. 242 p. (In Russ).13.Daukeev SZ, Votsalevskiy ES, Shlygin DA, et al. Glubinnoe stroeniye i mineral'nye resursy Kazakhstana. Neft' i gaz. Tom 3. Almaty: National Academy of Science Republic of Kazakhstan; 2002. 248 p. (In Russ).14.Ge H, Jackson MPA, Vendeville BC. Kinematics and dynamics of salt tectonics driven by progradation. AAPG Bulletin. 1997;81(3):398–423.15.Jackson MPA, Vendeville BC, Shultz-Ela DD. Structural dynamics of Salt Systems. Annu. Rev. Earth Planet. Sci. 1994;22:93–117.16.Votsalevskiy ES, Piliphosov VM, Zhemchuzhnikov VG. Karbonatnye platformy i razvitie pozdnepaleozoyskikh osadochnykh basseynov Zapadnogo Kazakhstana v svyazi s ikh neftegazonosnost'yu. Geologiya Kazakhstana. Sbornik trudov, posvyashchennyy XXXII sessii MGK. 2004. P. 314–329. (In Russ).17.Scotese CR, Golonka J. (Dept. Of Geology, University of Texas at Artington). Paleomap Paleogeographic Atlas. Paleomap Progress Report No. 20.1992.18.Natal’in BA, Celâl Şengör AM. Late Palaeozoic to Triassic evolution of the Turan and Scythian platforms; The pre-history of the Paleo-Tethyan closure. Tectonophysics. 2005;404:175–202. doi:10.1016/j.tecto.2005.04.011.19.Salimova AZ, Dosaliyev AF, Iskuzhiyev AD (JSC National Geological Service). The results of exploration work carried out on the territory of the Adai license area during the exploration peri- od (2008–2011). Report. Atyrau; 2012. Technical report №53506.20.Zhemchuzhnikov VG, Uvakov KA, Sharubin NV, Yergalyiev NF (JSC National Geological Service). The results of field seismic surveys of MOGT 3D, processing and interpretation of these seismic data on the contract territory of Aman Munai LLP. Report. Almaty; 2016. Technical report No. 55804. (In Russ).21.Zhemchuzhnikov VG, Ibrayeva MA, Kuvanova AA (JSC National Geological Service). The results of 2D and 3D seismic ground work on the Atyrau area. Report. Almaty; 2009. Technical report No. 52194. (In Russ).