Kazakhstan journal for oil & gas industryKazakhstan journal for oil & gas industry2707-42262957-806XKMG Engineering10876210.54859/kjogi108762Ғылыми мақалаМұнайбитумды жыныстардан таушайырды бөліп алуға ультрадыбыстық технологияның әсерін зерттеуИманбаевЕржан Иманбайұлы<p>PhD, доцент</p>erzhan.imanbayev@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0001-8273-0020ОңғарбаевЕрдос Қалимуллаұлы<p>х.ғ.д., профессор</p>erdos.ongarbaev@kaznu.edu.kzhttps://orcid.org/0000-0002-0418-9360МылтықбаеваЖаннұр Каденқызы<p>х.ғ.к., доцент</p>jannur81@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0003-4336-3920СерикказиноваАкбота Кайраткызыakbota.serikkazinova@mail.ruhttps://orcid.org/0009-0009-2554-1616МалаевАлдияр Қайыржанұлыmattafix544@gmail.comhttps://orcid.org/0009-0004-6906-5037МұқталыДинара<p>PhD</p>dinara.muktaly@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-1139-5488ТілеубердіЕрбол<p>PhD, доцент</p>er.tileuberdi@gmail.comhttps://orcid.org/0000-0001-9733-5015АяпбергеновЕрболат Озарбаевичe.ayapbergenov@kmge.kzhttps://orcid.org/0000-0003-3133-222XЖану проблемалары институтыӘл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіАбай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетіКМГ Инжиниринг ЖШС филиалы «ҚазмұнайгазҒЗЖИ»1810202463941010606202410092024Copyright © 2024, Иманбаев Е.И., Оңғарбаев Е.Қ., Мылтықбаева Ж.К., Серикказинова А.К., Малаев А.Қ., Мұқталы Д., Тілеуберді Е., Аяпбергенов Е.О.2024<p><strong>Негіздеу.</strong> Қазіргі таңда еліміздегі мұнайбитумды жыныстардан мақсатты өнімдер алуға бағытталған зерттеулер аз жүргізілуде. Атап айтқанда, ультрадыбыстық әсерімен экстракция үдерісін жүргізу әдісіне арналған ғылыми зерттеулер бейдәстүрлі технологиялар қатарына жатқызылады. Жер бетіне шығуымен әрі ашық алаңда орналасуымен ерекшеленетін мұнайбитумды жыныстастар зерттеу нысаны болып табылады. Атмосферада ашық ұзақ жатуы оның жеңіл фракциялардың жоғалуына алып келген, ал ауыр мұнай компоненттері әртүрлі техногендік факторлардың әсеріне ұшырап тотығу процестері жүрген. Бұл үдерістер құрамы күрделі аса ауыр мұнайлар мен қатты таушайырлардың пайда болуына әкелген.</p> <p><strong>Мақсаты. </strong>Қазақстандағы таушайыр тапшылығының орнын толтыру мақсатында мұнайбитумды жыныстардан таушайырды экстракциялау үшін ультрадыбыстық технологияның әсерін зерттеу әрі пайда болған өнімдердің физикалық және химиялық сипаттамаларын анықтау.</p> <p><strong>Материалдар мен әдістер.</strong> Қарастырылып отырған үдерістің артықшылықтары артарлықтай жоғары, соның ішінде, су мен энергия көздерін үнемдеу, аз уақыт аралығында өнім шығымын арттыру және өндірісте ықшам қондырғыны ұйымдастыруға мүмкіндігі бар. Ультрадыбыстық әсер беру технологиясын зерттеуде қажетті жиілік пен қуатты анықтау – негізгі үдеріс сипаттамаларын болып табылады. Жүргізілген зерттеулер ультрадыбыстық кавитациялау кезінде қатынасы әртүрлі сілтілік ортада мұнайбитумды тау жыныстарынан табиғи битумды бөліп алу дәрежесінің артқанын көрсетті.</p> <p><strong>Нәтижелері.</strong> Сөйтіп, пайдаланылған ультрадыбыстық технология нәтижесінде мұнайбитумды жыныстардан экстракцияланған таушайырдың физикалық-химиялық сипаттамалары талданды.</p> <p><strong>Қорытынды.</strong> Технологияны зертханада ұйымдастыру басырында үдерістің оңтайлы сипаттамалары айқындалынды. Қуат көзін реттеу барысында, ультрадыбыстың, мұнайбитумның құрамындағы сазды қосылыстар табиғи таушайырды бөліп алуына тікелей әсер етеді. Мұнайлы Мола кенорнының мұнайбитумды жыныстардан табиғи таушайырды экстракциялауда ультрадыбыс арқылы әсер ету технологиясының болашағы зор әрі өндірісте қолдануға болады.</p>bituminous rocksnatural bitumenultrasonic technologyalkaline solutioncavitationтабиғи таушайырмұнайбитумды жыныстарультрадыбыстық технологиясілтілік ортакавитациянефтебитуминозные породыприродный битумультразвуковая технологиящелочная средакавитация1.kmg.kz [Internet]. Road bitumen. How the deficit problem is being solved [cited 05.06.2024]. Available from: https://www.kmg.kz/press-center/articles/bitum-def/. (In Kazakh).2.Sharopin A, Ongarbayev Y, Imanbayev Y, et al. Razlichnyye metody i mekhanizmy vydeleniya organicheskogo veshchestva iz neftebituminoznykh porod. Promyshlennost' Kazakhstana. 2018;1(102):35–39. (In Russ).3.Qiu LQ, Zhang M, Chitrakar B, Bhandari B. Application of power ultrasound in freezing and thawing Processes: Effect on process efficiency and product quality. Ultrasonics Sonochemistry. 2020; 68. doi: 10.1016/j.ultsonch.2020.105230.4.Xiaoming L, Haiyang G, Ziling H, et al. Recent advances in applications of power ultrasound for petroleum industry. Ultrasonics Sonochemistry. 2021;70. doi: 10.1016/j.ultsonch.2020.105337.5.Avvaru B, Roy SB, Ladola Y, et al. Sonochemical leaching of uranium. Chemical Engineering and Processing. 2008;47:2107–2113. doi: 10.1016/j.cep.2007.10.021.6.Meirez J, AlTammar MJ, Alruwaili KM, Alfaraj RT. Recent advances of ultrasound applications in the oil and gas industry. Ultrasonics Sonochemistry. 2024;103. doi: 10.1016/j.ultsonch.2024.106767.7.Okawa H, Saito T, Hosokawa R, et al. Effects of different ultrasound irradiation frequencies and water temperatures on extraction rate of bitumen from oil sand. Japanese Journal of Applied Physics. 2010;49. doi: 10.1143/JJAP.49.07HE12.8.Zhao DZ, Sun WW, Sun MZ. The separating of inner mongolian oil sand with ultrasound. Petroleum Science and Technology. 2011;29(24):2530–2535. doi: 10.1080/10916460903057907.9.Ongarbayev YK, Tileuberdi Y, Imanbaev YI, Mansurov ZA. Efficient processing of oil sands into purpose products. Combustion and Plasma Chemistry. 2021;19(4):299–308. doi: 10.18321/cpc467.