Kazakhstan journal for oil & gas industryKazakhstan journal for oil & gas industry2707-42262957-806XKMG Engineering10886510.54859/kjogi108865Ғылыми мақалаАқтау қаласының аумағы шегінде Каспий теңізінің жағалау аймағының геоэкологиялық жағдайын зерттеуДжаналиеваНургуль Шарипкалиевна<p>PhD</p>nurgul.janaliyeva@yu.edu.kzhttps://orcid.org/0000-0002-9823-0255СерікбаеваАкмарал Кабылбековна<p>профессор</p>serikbayeva.akmaral@yu.edu.kzhttps://orcid.org/0000-0001-8030-8934СейтқожинаДамира Ардаковнаdamiraseit@gmail.comhttps://orcid.org/0009-0001-7535-9750АлдаковаМадина Джиенбековнаm.aldakova@kmge.kzhttps://orcid.org/0009-0009-5737-7216СырлыбекқызыСамал<p>PhD, профессор</p>syrlybekkyzy.samal@yu.edu.kzhttps://orcid.org/0000-0002-0260-0611АлтыбаеваЖансауле Кадыргалиевнаzhahsaule.altybayeva@yu.edu.kzhttps://orcid.org/0000-0002-8404-2157Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетіҚМГ Инжиниринг «ҚазҒЗЖИмұнайгаз» филиалы24122025741011112204202527082025Copyright © 2025, Джаналиева Н.Ш., Серікбаева А.К., Сейтқожина Д.А., Алдакова М.Д., Сырлыбекқызы С., Алтыбаева Ж.К.2025<p><strong>Негіздеу.</strong> Каспий теңізінің жағалау аймақтарының қоршаған ортасына поллютанттардың (негізінен ауыр металдардың) түсуі олардың жинақталуына және жергілікті және өңірлік аумақтардың экологиялық жай-күйінің нашарлауына әкеп соғады. Бұл өз кезегінде тірі организмдерге әсер етеді және зиянды заттардың трофикалық тізбектер арқылы тасымалдануына әкеледі. Ауыр металдар молекулалық деңгейде жасыл биомассаға әсер етіп, өсімдік жасушаларының жұмысын тежейді. Ғарыштық түсірілім спектрлері бойынша фотосинтез реакциясының белсенділігінің негізінде есептелетін NDVI (ағылш. Normalized Difference Vegetation Index-өсімдіктер айырмашылығының нормаланған индексі) индексін талдау белгілі бір уақыт аралығында өсімдіктердің өміршеңдігінің динамикасын зерттеуге мүмкіндік береді. Топырақтағы ауыр металдарды анықтау NDVI қолданумен қатар жер үсті және аэроғарыш деңгейлерінде мониторинг жүргізуге мүмкіндік береді.</p> <p><strong>Мақсаты.</strong> Зерттеу Шапағатов ауылының маңындағы Каспий теңізінің жағалау аймағының топырағы мен өсімдік жамылғысының жай күйіне кешенді геоэкологиялық мониторинг жүргізуге бағытталған.</p> <p><strong>Материалдар мен әдістер.</strong> Аталған жұмыста топырақ үлгілеріндегі ауыр металдарды анықтау үшін атомдық-абсорбциялық спектрометрия әдісі, топырақтың агрохимиялық көрсеткіштерін анықтау үшін физикалық-химиялық әдістер және NDVI есептеу әдісі қолданылды.</p> <p><strong>Нәтижелерi.</strong> Табиғи фиторемедиация кезінде пайда болған топырақтағы ауыр металдар мөлшерінің айтарлықтай төмендеуі байқалды. 2019 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде зерттелген бес жыл ішінде зерттеу аймағында өсімдік қабаты массивінің жоғалуы байқалады.</p> <p><strong>Қорытынды.</strong> Алынған нәтижелерге сәйкес, зерттелетін барлық ауыр металдардың концентрациясының күрт төмендеуі NDVI индексінің өзгеруіне байланысты. 2019-2021 жылдар аралығында ауыр металдар шекті рұқсат етілген концентрациядан жоғары болған кезде өсімдіктердің төмен фотосинтетикалық реакциясы байқалды, бұл әсіресе 2021 жылы төмендеді. Бұл өсімдіктерге зиянды әсерді көрсетеді, бірақ 2021 жылы ауыр металдар концентрациясының күрт төмендеуі байқалды, бұл олардың өсімдіктерінің жинақталуымен түсіндіріледі. Бұдан әрі 2023 жылы ауыр металдардың көрсеткіштері 20 немесе одан да көп есе төмендегенін ескере отырып, NDVI айтарлықтай жоғарылайды. Аталған құбылыс зерттеу саласындағы өсімдік биомассасының қалпына келуінің көрсеткіші болып табылады.</p>monitoringheavy metalsremote sensingNDVI vegetation indexMangistau regionмониторингауыр металдарқашықтықтан зондтауNDVI вегетациялық индексіМаңғыстау облысымониторингтяжёлые металлыдистанционное зондированиевегетационный индекс NDVIМангистауская область1.Ramazanova E, Bahetnur Y, Yessenbayeva K, et al. Spatiotemporal evaluation of water quality and risk assessment of heavy metals in the northern Caspian Sea bounded by Kazakhstan. Marine Pollution Bulletin. 2022;181:113879. doi: 10.1016/j.marpolbul.2022.113879.2.El-Sharkawy M, Alotaibi MO, Li J, et al. Heavy Metal Pollution in Coastal Environments: Ecological Implications and Management Strategies: A Review. Sustainability. 2025;17(2):701. doi: 10.3390/su17020701.3.Udofia UU, Joseph AP. Impact of Oil Spillage on the Levels of Heavy Metals and Petroleum Hydrocarbons in Millipede and Soil from Ikot Ada Udo, Akwa Ibom State, South-South Nigeria. International Journal of Environment and Waste Management. 2022;30(4):425–439. doi: 10.1504/IJEWM.2022.128218.4.Gong Z, Wang Z, Wang Z. Study on migration characteristics of heavy metals during oil sludge incineration. Petroleum Science and Technology. 2018;36(6):469–474. doi: 10.1080/10916466.2018.1430156.5.Yang J, Zhao Y, Ruan X, Zhang G. Anthropogenic Contribution and Migration of Soil Heavy Metals in the Vicinity of Typical Highways. Agronomy. 2023;13(2):303. doi: 10.3390/agronomy13020303.6.Skripko TV, Malgina IL. Environmental Consequences of Soil Pollution by Heavy Metals. Advances in current natural sciences. 2019;6:105–110. (In Russ).7.Bharti R, Sharma R. Effect of heavy metals: An overview. Materials Today: Proceedings. 2022;51(1):880–885. doi: 10.1016/j.matpr.2021.06.278.8.Dehkordi MM, Nodeh ZP, Dehkordi KS, et al. Soil, air, and water pollution from mining and industrial activities: sources of pollution, environmental impacts, and prevention and control methods. Results in Engineering. 2024;23:102729. doi: 10.1016/j.rineng.2024.102729.9.Sperdouli I. Heavy Metal Toxicity Effects on Plants. Toxics. 2022;10(12):715. doi: 10.3390/toxics10120715.10.Zybalov VS, Popkova MA. Influence of heavy metals on agrochemical indicators of The South Ural soils. Bulletin of the Ural State University. 2018;10(2):33–40. (In Russ). doi: 10.14529/chem180204.11.Huang S, Tang L, Hupy JP, et al. A commentary review on the use of normalized difference vegetation index (NDVI) in the era of popular remote sensing. Journal of Forestry Research. 2021;32(1):1–6. doi: 10.1007/s11676-020-01155-1. 12.12.Cherepanov AS. Vegetatsionnye indexy. Geomatika. 2011;2:98–102. (In Russ).13.Xu D, Shen Z, Dou C, et al. Effects of soil properties on heavy metal bioavailability and accumulation in crop grains under different farmland use patterns. Scientific Reports. 2022;12:9211. doi: 10.1038/s41598-022-13140-1.14.ncoc.kz [Internet]. Retrospective analytical report on the results of 2017–2022 offshore environmental survey [cited 2025 Apr 13]. Available from: www.ncoc.kz/public/publications/ncoc/ Retrospective Analytical Report on the Results of 2017–2022 Offshore Environmental Survey.pdf.15.Liu Y, Ma Z, Lv J, Bi J. Identifying sources and hazardous risks of heavy metals in topsoils of rapidly urbanizing East China. Journal of Geographical Sciences. 2016;26:735–749. doi: 10.1007/s11442-016-1296-x.16.gov.kz [Internet]. Rekul'tivatsiya khvostokhranilishcha "Koshkar Ata" prodolzhaetsya v Mangistau [cited 2025 Apr 17]. Available from: www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/450034?lang=ru.17.Kenzhetaev GZ, Syrlybekkyzy S, Zhedebayeva AE. The content of heavy metals and arsenic in the soils of the cement plant area. Spirit Time. 2020:4(28):12–16. (In Russ).