Қазақстанның мұнай-газ саласының хабаршысыҚазақстанның мұнай-газ саласының хабаршысы2707-42262957-806XKMG Engineering10893610.54859/kjogi108936Ғылыми мақалаҚазақстандағы мұнай-газ жобаларындағы шығындардың асып кету себептерін құрылымдық модельдеу және талдауСыздықовМурат Канатовичmurat.kaznitu@gmail.comhttps://orcid.org/0000-0003-3635-0531ТайкулаковаГульнура Сериковна<p>канд. экон. наук, профессор</p>gulnuratgs@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0001-9852-6083ШакуликоваГулзада Танирбергеновна<p>докт. экон. наук, профессор</p>gulzadash@gmail.comhttps://orcid.org/0000-0002-8779-9614Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУАлматы Менеджмент УниверситетіСафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті24122025741331421011202526112025Copyright © 2025, Сыздықов М.К., Тайкулакова Г.С., Шакуликова Г.Т.2025<p><strong>Негіздеу. </strong>Мұнай-газ саласы жобалардың бюджеттен асып түсу мәселесіне үнемі тап болады. Шығындар артады, мүдделі тараптардың наразылығы күшейеді, жалпы өнімділік төмендейді. Осындай жағдайларда шығындар артуының алдын алу немесе азайтудың тиімді әдістерін табу ерекше маңызды.</p> <p><strong>Мақсаты. </strong>Зерттеудің мақсаты – еңбек, жабдық және материалдық факторлар сияқты ресурстарға байланысты факторлар мен Қазақстандағы мұнай-газ жобаларындағы шығындардың асып кетуі арасындағы байланысты талдау.</p> <p><strong>Материалдар мен әдістер.</strong> Мұнай-газ саласында жұмыс істейтін тәжірибелі мамандарға 15 ресурстарға байланысты тәуекел факторларынан тұратын құрылымдық сауалнама таратылды. Барлығы 172 жарамды жауап жиналды. Деректер сенімділікті, жарамдылықты, себеп-салдарлық байланыстарды және регрессивті айнымалыларды бағалау үшін сипаттамалық статистика, эконометрикалық әдістер және ішінара ең кіші квадраттар құрылымдық теңдеулерін модельдеу (PLS-SEM) көмегімен бағаланды.</p> <p><strong>Нәтижелері. </strong>Эмпирикалық талдау еңбекке байланысты тәуекелдер, соның ішінде еңбек күшінің тапшылығы, төмен өнімділік және еңбек күшінің біліктілігінің төмендігі шығындардың асып кетуіне ең елеулі және статистикалық тұрғыдан маңызды әсер ететінін көрсетеді. Материалдық және жабдыққа байланысты тәуекелдер орташа, бірақ маңызды әсер етеді. Барлық үш жасырын құрылым ішкі сәйкестік пен конвергентті жарамдылықты көрсетеді. Сонымен қатар, өзгерістерге тапсырыстар мен қаржылық қиындықтар да шығындардың өсуіне күшті ықпал етеді.</p> <p><strong>Корытынды.</strong> Зерттеу тиімді ресурстарды жоспарлау шығындардың асып кетуін азайту және Қазақстандағы мұнай-газ жобаларының сәтті орындалуын қамтамасыз ету үшін маңыздылығын қорытындылай келеді. Жұмыс күшінің біліктілігін арттыру, материалдық жабдықтаудың сенімділігін арттыру және физикалық ресурстарды тиімді қамтамасыз ету жобаларды басқарудың жалпы білім беру жүйесі үшін ұсынылатын тәжірибелер болып табылады.</p>resource managementrisk managementoil and gas projectscost overrunsstructural equation modelingресурстарды басқарутәуекелдерді басқарумұнай-газ жобаларышығындардың асып кетуіқұрылымдық теңдеулерді модельдеууправление ресурсамиуправление рискаминефтегазовые проектыперерасход средствмоделирование структурных уравнений1.Merrow E.W. Oil and gas industry megaprojects: Our recent track record // Oil and Gas Facilities. 2012. Vol. 1, Issue 02. P. 38–42. doi: 10.4043/21858-MS.2.offshore-technology.com [интернет]. Chevron’s Kazakhstan oil expansion project faces cost increase of $1.5bn [дата обращения 01.10.2025]. Доступ по ссылке: offshore-technology.com/news/chevrons-kazakhstan-1-5bn/.3.Project Management Institute. A Guide to the Project Management Body of Knowledge. 6th ed. Pennsylvania : Project Management Insitute, 2017. 711 p.4.Chanmeka A., Thomas S.R., Caldas C.H., Mulva S.P. Assessing key factors impacting the performance and productivity of oil and gas projects in Alberta // Canadian Journal of Civil Engineering. 2012. Vol. 39, N 3. P. 259–270. doi: 10.1139/l11-128.5.Shash A.A., AbuAlnaja F.M. Causes of material delays in capital projects in Saudi Arabia // International Journal of Construction Management. 2021. Vol. 23, Issue 7. P. 1109–1117. doi: 10.1080/15623599.2021.1956294.6.Aziz R.F. Ranking of delay factors in construction projects after Egyptian revolution // Alexandria Engineering Journal. 2013. Vol. 52, Issue 3. P. 387–406. doi: 10.1016/j.aej.2013.03.002.7.Odeh A.M., Battaineh H.T. Causes of construction delay: Traditional contracts // International Journal of Project Management. 2002. Vol. 20, Issue 1. P. 67–73. doi: 10.1016/S0263-7863(00)00037-5.8.Sambasivan M., Soon Y.W. Causes and effects of delays in Malaysian construction industry // International Journal of Project Management. 2007. Vol. 25, Issue 5. P. 517–26. doi: 10.1016/j.ijproman.2006.11.007.9.Syzdykov M., Seitimov T., Baibussinova Z. Re-Visiting the project risk management framework and adapting it for the Kazakh oil and gas industry. SPE Annual Caspian Technical Conference; Oct 21–22, 2020; Virtual. Available from: onepetro.org/SPECTCE/proceedings-abstract/20CTC/20CTC/449739.10.Dong S., Ahmed M., Chatpattananan V. Analysis of Key Factors of Cost Overrun in Construction Projects Based on Structural Equation Modeling // Sustainability. 2025. Vol. 17, Issue 5. doi: 10.3390/su17052119.11.Nguyen T., Chileshe N., Ho D.T., et al. Significant risks that trigger cost overruns and delays in urban rail projects: a typical case study of Vietnam // Built Environment Project and Asset Management. 2024. Vol. 14, N 2. P. 278–95. doi: 10.1108/BEPAM-01-2023-0027.12.Nuako F., Ghansah F.A., Adusei T. Critical success factors for cost overrun minimization in public construction projects in developing countries: The case of Ghana // Construction Innovation. 2024. doi: 10.1108/CI-07-2022-0176.13.Mosly I. Construction Cost-Influencing Factors: Insights from a Survey of Engineers in Saudi Arabia // Buildings. 2024. Vol. 14, Issue 11. doi: 10.3390/buildings14113399.14.Islam M.S., Nepal M., Skitmore M. Structuring risks for a comprehensive understanding of cost overruns in power plant projects // Construction Innovation. 2023. Vol. 25. N 3. P. 1014–1032. doi: 10.1108/CI-05-2022-0120.15.Sohrabi H., Noorzai E. Risk assessment in Iranian oil and gas construction industry: a process approach // International Journal of Quality & Reliability Management. 2023. Vol. 40, N 1. P. 124–147. doi: 10.1108/IJQRM-03-2021-0069.