Қазақстанның мұнай-газ саласының хабаршысыҚазақстанның мұнай-газ саласының хабаршысы2707-42262957-806XKMG Engineering10895510.54859/kjogi108955Ғылыми мақалаЖанғыш тақтатастар мен ауыр мұнай өнімдеріне негізделген композициялық шикізаттың термиялық жойылуыҚайырбековҚ. Ж.<p>D. Sc. (Chemistry), professor</p>zh_kairbekov@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-0255-2330СармурзинаР. Г.<p>докт. хим. наук, профессор</p>sarmurzina_r@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-9572-9712ЕсеналиеваМ. З.<p>канд. хим. наук, доцент</p>manshuk.esenalieva@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-0817-2048ҚайырбековӘ. А.alizhan.kairbekov@gmail.comhttps://orcid.org/0009-0006-5534-9869СуймбаеваС. М.<p>PhD</p>suimbayeva@gmail.comhttps://orcid.org/0000-0003-3990-4974ДжелдыбаеваИ. М.<p>PhD, ассоциированный профессор</p>dzheldybaeva@mail.ruhttps://orcid.org/0000-0002-1524-4046Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіKAZENERGY Қазақстандық мұнай-газ және энергетика кешені ұйымдарының қауымдастығы30062026821331412302202615052026Copyright © 2026, Қайырбеков Қ.Ж., Сармурзина Р.Г., Есеналиева М.З., Қайырбеков Ә.А., Суймбаева С.М., Джелдыбаева И.М.2026<p><strong>Негіздеу.</strong> Зерттеудің өзектілігі оңай өндірілетін мұнай қорларының біртіндеп сарқылуы аясында көмірсутек шикізатының ресурстық базасын кеңейту қажеттілігіне байланысты туындап отыр. Осыған байланысты әлемдік қорлары дәстүрлі мұнай қорларынан бірнеше есе асып түсетін жанғыш тақтатастар сияқты балама көздерге ерекше назар аударылады. Мазутты композициялық шикізаттың құрамдас бөлігі ретінде пайдалану ауыр мұнай қалдықтарын мотор отынының жоғары өтімді компоненттеріне айналдыру арқылы білікті түрде кәдеге жарату мәселесін шешеді.</p> <p><strong>Мақсаты. </strong>Композициялық шикізат құрамының (тақтатас / мазут) термиялық ыдырау процесінің көрсеткіштеріне әсерін белгілеу және оларды мотор отындарының компоненттері ретінде одан әрі пайдалану үшін алынған өнімдердің физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеу.</p> <p><strong>Материалдар мен әдістер.</strong> Зерттеу нысандары Кендірлік кен орнының жанғыш тақтатасы (Шығыс Қазақстан облысы, Қазақстан, «Кварц» АҚ) және Павлодар мұнайды қайта өңдеу зауытының мұнай мазуты (Солтүстік-Шығыс Қазақстан) болды. Гидрогенизация процесі жабдықтың екі түрінде зерттелді: айналмалы екі литрлік автоклавта және стендтік ағынды қондырғыда (реактордың көлемі 0,8 л). Шламды (сұйылтудың қатты қалдығы) кәдеге жарату үшін қатты салқындатқыштың төменгі қабаты бар ағынды аппаратта пиролиз әдісі қолданылды.</p> <p><strong>Нәтижелер</strong><strong>i</strong><strong>.</strong> Эксперименттік деректерді талдау жанғыш тақтатастың гидрогенизация температурасының 410°C-тан 440°C-қа дейін көтерілуі (8 МПа қысымда) газ түзілуін 10,2-ден 12,2%масс.-ға дейін күшейтетінін көрсетті, және сутегі шығынын екі есе дерлік арттырады – 1,6%масс. дейін, бензин мен дизель фракцияларының шығымдылығының өсуіне ықпал етеді. 4–8 МПа аралығындағы сутегі қысымының жоғарылауы көрсеткіштерге оң әсер ететіні анықталды: тақтатастың органикалық массасының өзгеру дәрежесі 20%-ға артады, ал сұйық өнімдердің, газдың және судың шығымы сәйкесінше 50,4, 10,5 және 7,7%масс.-ға дейін артады. 8 МПа-дан жоғары қысымның одан әрі көтерілуі мүмкін емес, өйткені бұл процестің барысына айтарлықтай әсер етпейді. Мазут пен шифер қоспасын термокаталитикалық қайта өңдеу параметрлерін оңтайландыру ең жақсы жағдайларды анықтауға мүмкіндік берді: температура 420°C, ұзақтығы – 60 мин, шифер концентрациясы активтендіретін қоспа ретінде – 12%масс. Бұл режимде дистилляттардың жалпы шығымы 59,2%масс.-ға жетеді.</p> <p><strong>Қорытынды. </strong>Жұмыста жанғыш тақтатастар мен ауыр мұнай қалдықтарын бірлесіп қайта өңдеудің принципті мүмкіндігі мен жоғары тиімділігі дәлелденді. Алынған сұйық деструкция өнімдері қатты жанғыш қазбаларды одан әрі компаундталған қайта өңдеу үшін оңтайлы физикалық-химиялық қасиеттерге ие. Олар жоғары өтімді мотор отындарының тапшы компоненттеріне тікелей балама болып табылады.</p>oil shalefuel oilthermal processingliquid fuelmotor fuelsтақтатасмазуттермиялық қайта өңдеусұйық отынымотор отындарысланецмазуттермическая переработкажидкое топливомоторные топлива1.Малолетнев А.С., Наумов К.И., Шведев И.М., Мазнева О.А. Гидрогенизация сланца // Химия твердого топлива. 2011. №5. С. 29–33.2.Назаренко М.Ю., Бажин В.Ю., Салтыкова С.Н., Коновалов Г.В. Изучение физико-химических свойств горючих сланцев // Кокс и химия. 2014. №3. С. 44–49. doi: 10.3103/S1068364X14030065.3.Малолетнев А.С., Юлин М.К., Воль-Эпштейн А.Б. Термический крекинг тяжелых нефтяных остатков в смеси со сланцем // Химия твердого топлива. 2011. T. 45, № 4. С. 20–25.4.Каирбеков Ж.К., Сармурзина Р.Г., Есеналиева М.З., и др. Получение топливных продуктов совместным гидрированием угля и сланца // Вестник нефтегазовой отрасли Казахстана. 2023. Т. 5, №4. С. 83–91. doi: 10.54859/kjogi108656.5.Стрижакова Ю.А., Усова Т.В., Третьякова В.Ф. Горючие сланцы – потенциальный источник сырья для топливно-энергетической и химической промышленности // Вестник МИТХТ. 2006. Т. 1, №4. С. 76–85.6.Стрижакова Ю.А. Пути переработки горючих сланцев в химические продукты // Химия твердого топлива. 2006. Т. 40, №2. С. 86–90.7.Герасимов А.М., Сыроежко А.М., Ицковия В.А., Холоднов В.А. Влияние добавки нефтеотходов на процесс термохимической переработки горючих сланцев и бурых углей // Известия Санкт-Петербургского государственного технологического института (технического университета). 2012. Т. 16, №(42). С. 40–43.8.Герасимов А.М., Сыроежко А.М., Дронов С.В., Страхов В.М. Влияние минеральной части горючего сланца на процесс его совместной термохимической переработки с гудроном // Кокс и химия. 2012. №4. С. 37–41.9.Можайская М.В., Сурков В.Г., Копытов М.А., Головко А.К. Совместный крекинг нефтяного остатка и механоактивированного горючего сланца // Журнал Сибирского университета. Химия. 2019. Т. 12, №3. С. 319–327. doi: 10.17516/1998-2836-0129.10.Горлов Е.Г., Котов А.С., Горлова Е.Е. Термокаталитическая переработка нефтяных остатков в присутствии цеолитов и горючих сланцев // Химия твердого топлива. 2009. №1. С. 31–38.11.Аббасов В.М., Мухтарова Г.С., Ализаде А.Э., Баширова Т.Х. Использование горючих сланцев в процессе гидрокрекинга тяжелых нефтяных остатков // Технология нефти и газа. 2020. №3(128). С. 13–16. doi: 10.32935/1815-2600-2020-128-3-13-16.12.Стрижакова Ю.А., Усова Т.В. История развития процессов получения синтетических моторных топлив на основе горючих сланцев // История науки и техники. 2007. №9. С. 32–48.13.Каирбеков Ж.К., Джелдыбаева И.М., Малолетнев А.С. Применение ультразвукового воздействия для интенсификации термического крекинга мазута в смеси со сланцем // Химия твердого топлива. 2020. №3. С. 62–67. doi: 10.31857/S0023117720030056.14.Каирбеков Ж.К., Джелдыбаева И.М., Кайролла С., Кайыржанова К. Термическая переработка сланцев и твердого нефтяного остатка Кендерлыкского месторождения // Химический журнал Казахстана. 2020. №1(69). С. 146–152.15.Можайская М.В., Певнева Г.С. Влияние концентрации добавки нитрата железа на крекинг смеси мазут-механоактивированный горючий сланец // Материалы XII Международной конференции «Химия нефти и газа»; Сентябрь 26–30, 2022; Томск, Россия. Режим доступа: elibrary.ru/download/elibrary_49762648_98582436.pdf. Дата обращения: 07.01.2026.16.Горлова Е.Е., Нефедов Б.К., Горлов Е.Г. Термохимическая переработка мазута совместно с резинотехническими отходами в смеси со сланцем // Современная наука. 2012. №1(9). С. 15–18.17.Каирбеков Ж.К., Джелдыбаева И.М., Ахметов Т.З., Есеналиева М.З. Влияние ультразвука на термохимическую переработку мазута с добавками сланца при разных давлениях // Химический журнал Казахстана. 2021. №1(73). С. 119–126. doi: 10.51580/2021-1/2710-1185.12.18.Каирбеков Ж.К., Джелдыбаева И.М., Ахметов Т., Каирбеков А.Ж. Высокотемпературная переработка нефтяного остатка с добавками сланца // Химический журнал Казахстана. 2020. №3(71). С. 189–195.19.Каирбеков Ж.К., Ермолдина Э.Т., Джелдыбаева И.М., Ахметов Т. Эффективное использование горючего сланца месторождения Кендырлык // Химический журнал Казахстана. 2018. №4(64). С. 124–129.20.Kairbekov Zh.K., Maloletnev A.S., Jeldybayeva I.М. Application of Ultrasonication to Intensify the Thermal Cracking of Fuel Oil in a Mixture with Oil Shale // Solid Fuel Chemistry. 2020. Vol. 54, No. 3. P. 175–179. doi: 10.3103/S0361521920030052.